Το κλείσιμο που δεν ανακοινώθηκε - Όταν ένα στρατηγικό πέρασμα γίνεται μη ασφαλίσιμο

Ο άνθρωπος που έκλεισε τα Στενά του Ορμούζ δε φορούσε στρατιωτική στολή. Καθόταν σε ένα γραφείο στο Λονδίνο και αποφάσισε να μην ανανεώσει ένα ασφαλιστήριο συμβόλαιο. Όσο απλοϊκή και αν ακούγεται η παραπάνω περιγραφή, αντικατοπτρίζει σε μεγάλο βαθμό το τι συνέβη τον Μάρτιο του 2026 σε έναν από τους σημαντικότερους κόμβους του παγκόσμιου εμπορίου, τα Στενά του Ορμούζ. 

--------- Γράφει η Ειρήνη Βόλη, Ναυτιλιακή Οικονομολόγος

Η στρατηγική σημασία των στενών αναφέρεται συχνά με όρους γεωπολιτικής ισχύος, ναυτικών στόλων και στρατιωτικών ισορροπιών, ωστόσο η καθημερινή λειτουργία της ναυτιλίας στην περιοχή εξαρτάται από έναν παράγοντα που σπάνια γίνεται αντικείμενο δημόσιας συζήτησης και δεν είναι άλλος από τη διαχείριση και την ασφάλιση του κινδύνου.

Η σύγχρονη ναυτιλία βασίζεται σε ένα σύνθετο οικοσύστημα εγγυήσεων που επιτρέπει στο διεθνές εμπόριο να λειτουργεί ακόμη και σε περιοχές έντονης αστάθειας και στο επίκεντρο αυτού του συστήματος βρίσκονται οι ναυτασφαλίσεις που αφορούν τις καλύψεις για το πλοίο, το φορτίο και την ευθύνη προς τρίτους. Κάτι που αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε περιοχές γεωπολιτικής έντασης είναι η ασφάλιση πολεμικού κινδύνου (war risk insurance), η οποία καλύπτει ζημιές που σχετίζονται με πολεμικές ενέργειες, επιθέσεις ή άλλες μορφές ένοπλης απειλής.

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς λειτουργεί αυτός ο μηχανισμός. Από τη δεκαετία του 1980 και τον λεγόμενο «Tanker War» έως και σήμερα, με τις πιο πρόσφατες εντάσεις στον Περσικό Κόλπο, η ναυτιλιακή δραστηριότητα στην περιοχή επηρεάζεται άμεσα από την αξιολόγηση κινδύνου που πραγματοποιούν οι διεθνείς ασφαλιστικές αγορές. Οι underwriters και τα P&I Clubs αξιολογούν διαρκώς τις γεωπολιτικές εξελίξεις, τις στρατιωτικές κινήσεις και τα περιστατικά που σημειώνονται στη θάλασσα, προσαρμόζοντας αντίστοιχα τους όρους ασφάλισης. Όταν ο κίνδυνος αυξάνεται, το άμεσο αποτέλεσμα είναι η αύξηση των ασφαλίστρων και αυτό σημαίνει πως τα πλοία που διέρχονται από περιοχές υψηλού κινδύνου υποχρεούνται να καταβάλουν πρόσθετα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου, τα οποία μπορούν να μεταβάλουν σημαντικά το κόστος ενός ταξιδιού, κάνοντάς το από ακριβό έως δυσβάσταχτο. Τον Μάρτιο του 2026, το Στενό του Ορμούζ δεν έκλεισε de facto, αλλά λειτούργησε ως de facto κλειστό για μεγάλο μέρος της εμπορικής ναυτιλίας, καθώς η εκτίναξη του κινδύνου και η απόσυρση ασφαλιστικών καλύψεων περιόρισαν δραστικά τις διελεύσεις. Με λίγα λόγια, γίνεται σαφές πως, όταν ο underwriter αποχωρεί από το τραπέζι, δεν υπάρχει πλέον εμπόριο. Τα Στενά του Ορμούζ, λοιπόν, δεν κλείνουν μόνο αν εκτοξευτούν πύραυλοι. Αρκεί να εκτοξευτεί ο κίνδυνος, τόσο ώστε να γίνει «μη ασφαλίσιμος». Αποκαλύπτεται, λοιπόν, μια λιγότερο ορατή διάσταση της γεωπολιτικής πραγματικότητας, πως παρόλο που ο έλεγχος ενός στρατηγικού θαλάσσιου περάσματος παρουσιάζεται συνήθως ως ζήτημα στρατιωτικής ισχύος, εξαρτάται εξίσου από την οικονομική διαχείριση του κινδύνου. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται στα διεθνή ασφαλιστικά κέντρα μπορούν να επηρεάσουν τη δραστηριότητα της ναυτιλίας σχεδόν το ίδιο έντονα όσο και μια στρατιωτική κρίση.

Τα Στενά του Ορμούζ, επομένως, δεν είναι απλώς ένα γεωπολιτικό σημείο έντασης, αλλά και η βασική αρτηρία μέσα από την οποία κατανοούμε τη σύγχρονη οικονομία του κινδύνου. Η συνέχιση της ναυτιλιακής δραστηριότητας στην περιοχή συνδέεται άμεσα με την ικανότητα των ασφαλιστικών αγορών να αποτιμούν, να κατανέμουν και τελικά να τιμολογούν τον κίνδυνο και κάπως έτσι διαμορφώνεται μια σημαντική πραγματικότητα του παγκόσμιου εμπορίου, πως οι θαλάσσιες οδοί δεν διατηρούνται ανοιχτές μόνο από πολεμικά πλοία και διεθνείς συμφωνίες, αλλά και από ένα δίκτυο οικονομικών θεσμών που επιτρέπουν στον κίνδυνο να μετατρέπεται σε υπολογίσιμο κόστος, επομένως τα θαλάσσια περάσματα δεν ελέγχονται μόνο με τη στρατιωτική ισχύ, αλλά συχνά ελέγχονται και με ασφαλιστικά συμβόλαια.

Τρεις δεκαετίες μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η παγκοσμιοποίηση στηρίχθηκε στην υπόθεση που ποτέ δεν ειπώθηκε δυνατά, αποτέλεσε όμως για χρόνια αδιαμφισβήτητη υπόθεση: πως οι εμπορικοί δρόμοι παραμένουν σχετικά σταθεροί και δεδομένοι. Τα τελευταία χρόνια η υπόθεση αυτή διαβρώνεται και συνειδητοποιούμε πως ζούμε σε έναν κόσμο με πολύ λιγότερες βεβαιότητες από όσες πιστεύαμε. Η λειτουργία των θαλάσσιων δρόμων, λοιπόν, βασίζεται σημαντικά στην ικανότητα των αγορών να κατανοούν, να αποτιμούν και να διαχειρίζονται την αβεβαιότητα και τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν ένα εργαστήριο διαχείρισης κινδύνου, καθώς δεν είναι μόνο ένα γεωπολιτικό σημείο έντασης, αλλά και ένας χώρος όπου αποκαλύπτεται ο τρόπος με τον οποίο η σύγχρονη οικονομία μετατρέπει τον κίνδυνο σε διαχειρίσιμο κόστος. Οι ναυτασφαλίσεις, που συχνά αντιμετωπίζονται ως τεχνικό ζήτημα της ναυτιλιακής βιομηχανίας, ως μια οικονομική υπηρεσία, αποτελούν στην πραγματικότητα έναν από τους θεσμούς που στηρίζουν την ίδια τη λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας. Ιδιαίτερα σε μια εποχή αυξανόμενης αβεβαιότητας, είναι απαραίτητη η ικανότητα να κατανοούμε και να οργανώνουμε τον κίνδυνο. Και όσο ο κόσμος γίνεται πιο ασταθής, η σημασία αυτής της ικανότητας θα γίνεται ολοένα και πιο καθοριστική, γιατί ο πόλεμος είναι πιο θορυβώδης και ο οικονομικός κίνδυνος πιο σιωπηλός, και οι δύο όμως κλείνουν λιμάνια και εμπορικά περάσματα.

Από την έντυπη έκδοση της ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗΣ / 15.3.26